De historische geografie bestudeert ruimtelijke en landschappelijke elementen, patronen en samenhangen voor zover deze het resultaat zijn van de wisselwerking tussen de mens en zijn fysieke omgeving op enig tijdstip in het verleden. Het vak vertelt iets over de menselijke bestaanswijzen van vroeger en de wijze waarop een en ander in het landschap tot uitdrukking kwam, dan wel nog kan worden teruggevonden. Het inventariseren en met name het combineren van cultuurhistorische elementen kan ogenschijnlijk afwezige samenhangen of ruimtelijke patronen van weleer aan het licht brengen.

Gekarteerde elementen
De historisch geografische laag is het resultaat van de kartering van een 30-tal landschappelijke elementen op de schaal 1: 10.000. Aan een aantal gekarteerde elementen zijn in totaal 25 uiteenlopende kenmerken toegevoegd, zoals bijvoorbeeld bij sluizen het type sluis.

Daarnaast is bij 7 lijnvormige elementen (o.a. wegen, paden, kanalen en dijken) een chronologische differentiatie aangebracht. Bij deze indeling wordt niet alleen rekening gehouden met de ouderdom van bijvoorbeeld een weg of pad, maar ook met het tijdstip van de eventuele verdwijning of opheffing ervan. Anders gezegd, op welk tijdstip was een bepaalde weg, pad of tramweg aanwezig?

Verder is bij 5 elementen (natuurlijke waterlopen, molens, vestingwerken, eendenkooien en zijlen) een eenvoudig onderscheid gemaakt naar aan- of afwezigheid daarvan.

Bovendien zijn er landschappelijke fenomenen gekarteerd die nu helemaal niet meer voorkomen of hun betekenis kwijtraakten, maar waarvan bekend is dat ze ooit op de aangegeven plek hebben gelegen. Het zijn elementen die van belang zijn voor een begrip van de historisch geografische ontwikkeling van Fryslân. Hierbij valt te denken aan voormalige kerkhoven (van belang in verband met de nederzettingsgeschiedenis), kloosterterreinen (de Friese kloosters werden bij de invoering van de reformatie in maart 1580 opgeheven en vervolgens nagenoeg allemaal afgebroken), doorgaans voormalige buitenplaatsen zoals stinsen en staten (vanwege de functie van hun bewoners in het politieke bestel ten tijde van de Republiek, 1579-1798) als ook aan oude dorps- en grietenijgrenzen (gedeeltelijk als voren).

Overzicht kaarten en elementen
Voor de website zijn zes kaarten samengesteld, waarop de historisch geografische elementen worden getoond. De kaarten zijn thematisch ingedeeld. Hier volgt een overzicht van de zes kaarten en de elementen die erop te zien zijn.

	water			infrastructuur
	dijkdoorbraken sluizen dijken kanalen en vaarten landaanwinnings- en kustbeschermingswerken natuurlijke waterlopen kwelders verdwenen molens zomerpolders moederpolders droogmakerijen Fryske wetternammen			tolhuizen voet- en kerkpaden wegen tramwegen spoorwegen jaagpaden en trekwegen kanalen en vaarten
	grondgebruik			wonen
	eendenkooien gronddepots petgaten en veenwinning zandwinning kleiwinning zelnering kruinige percelen			nederzettingstypologie kloosterterreinen restanten van stinzen, staten en buitenplaatsen verlaten kerkhoven vestingwerken historische grenzen
	verkaveling 1850			verkaveling 2003

Bronnen
Als basis voor de inventarisatie van de historisch geografische elementen is gebruik gemaakt van een groot aantal met name cartografische bronnen, met als belangrijkste:

• Beschrijving van Friesland behorende bij de Waterstaatskaart, bewerkt bij de directie algemene dienst van Rijkswaterstaat in 1946. 's- Gravenhage, 1948
• Beschryvinge ende Nieuvve Caerten van de Heerlijckheydt van Frieslandt tusschen 't Flie ende de Lauwers door Chr. Schotanus, Franeker, 1664
• Bodemkaart van Nederland 1: 50.000. Blad 6 West en Oost (Leeuwarden), Blad 5 West (Harlingen), De Waddeneilanden Vlieland, Terschelling, Ameland, Schiermonnikoog, Blad 11 West (Heerenveen), Blad 11 Oost (Heerenveen), Blad 15 West (Friese gedeelte) en Oost (Staveren), Blad 10 West (gedeeltelijk) en Oost (Sneek), Wageningen, 1970-1986
• Brouwer, J.H. Encyclopedie van Friesland. Amsterdam, 1958
• Cultuurhistorische Paden in Friesland, resultaten van een inventarisatie, Nota 257. Provinciale Planologische Dienst in Friesland. Leeuwarden, juli 1979
• De Verborgen Stad: een cultuurhistorisch plankader voor het stadsgewest Leeuwarden plus een voorstel voor een aantal thematische routes. Bureau Varenius, Leeuwarden/Ljouwert, februari 1999
• Faber, J.A. Drie eeuwen Friesland. Leeuwarden, 1973
• Foto atlas Friesland. Den Ilp/Emmen, 1989
• Geomorfologische Kaart van Nederland 1:50.000, blad 10 Sneek (gedeeltelijk), Wageningen/Haarlem, 1982
• Gildemacher, K.F. Waternamen in Friesland. Leeuwarden, 1993
• Grote Historische Provincie Atlas 1: 25.000, Friesland 1853-1856, Groningen, 1992 (waarin de gekleurde nettekeningen van de Topographisch-Militaire Kaart van Nederland)
• Grote Provincie Atlas/Grutte Provinsje Atlas 1:25.000 Friesland/Fryslân , vierde editie. Ljouwert/Groningen, 2000
• Halbertsma, H. Terpen tussen Vlie en Eems, deel 2 Atlas, Groningen, 1963
• Hepkema, J. Eenvoudige memoires en bemerkingen (facs.) Leeuwarden, 1970
• Historische Atlas Friesland, Chromotopografische Kaart des Rijks 1:25.000. Den Ilp, 1990 (waarin de zogeheten Bonne-blaadjes van Fryslân zijn opgenomen, meest uit de periode 1920-1930)
• Kultuurhistorische aspekten van het Friese landschap, Groningen, november 1979
• Kuyper, J. Gemeenteatlas van Friesland, Leeuwarden, 1867
• Langen, G.J. de, J.A. Mol, P.N. Noomen en L. Oldersma, Verborgen Verleden Belicht, introductie tot het historische en archeologische archief van Friesland. Leeuwarden, 1996
• Mol, J.A. & P.N. Noomen (red.), Prekadastrale Atlas fan Fryslân 1640-1832, de dielen I-14, Fryske Akademy, Ljouwert 1988-2001
• Molen, S.J. van der, Turf uit de Wouden. Leeuwarden, 1978
• Nederland 1: 100.000, merendeels verkend en bijgewerkt 1946-1956, wegenverkenning 1955. De bladen 1 (Harlingen), 2 (Leeuwarden), 3 (Groningen), 6 (Medemblik), 7 (Sneek) en 8 (Assen). Delft 1957-1958
• Nieuwe Atlas van de provincie Friesland door W. Eekhoff, Leeuwarden 1849-1859
• Rienks, K.A. & G.L. Walther, Binnendiken en slieperdiken. Tekst plus atlas. Ljouwert, 1954
• Rijke, P.J. de, Hoogtepunten van de Friese cartografie. Leeuwarden, 2001
• Schroor, M. De wereld van het Friese landschap. Groningen, 1993
• Uitbeelding der Heerlijkheit Friesland zoo in 't algemeen als in haare XXX bijzondere grietenijen door Bern. Schotanus à Sterringa. Leeuwarden, 1718
• Vries, D. de, Nieuwe caert van Friesland 1739 (facs. van de zogeheten Vegelinkaart), Alphen aan den Rijn, 1983

De Fryske wetternammen zijn verzameld door drs. A.P. Versloot.